सत्याचा साक्षात्कार

मी म्हणजे नेमके काय आहे हे समजणे म्हणजे अध्यात्मिक अनुभुती येणे होय, मी समजण्यासाठी साधना आणि अभ्यास करावा लागतो असाही समज आहे.

अगदी काल परवा पर्यंत माझाही तसाच समज होता. परंतु एक आठवड्या पूर्वी माझा ओळखीच्या दोन तरुणांशी संवाद झाला, अध्यात्मिक चर्चा सुद्धा झाली. ते दोघेही २५ ते ३० वर्षाचे आहेत. शिक्षण पूर्ण करून नोकरी करीत आहेत. धार्मिक वा अध्यात्मिक साधना आणि अभ्यास काहीच नाही. व्यायाम, योगासने, प्राणायाम, ध्यान वगैरे काही करीत नाहीत. अजूनही त्यांचा या गोष्टींकडे कल नाही. ते त्यांच्या परीने त्यांचे जीवन जगत आहेत. 

मी सहज चर्चा करताना मुद्दामहून अध्यात्मिक विषय काढला आणि जे मला मी बद्दल माहीत होते ते त्यांना व्यवस्थित समजून सांगितले आणि त्यांना ते समजले की नाही यावर परत चर्चा केली, प्रश्नोत्तरे झाली आणि मला आश्चर्याचा धक्का बसला की दोघानाही 

• अनुभव म्हणजे काय आणि त्यामध्ये 

• मी चा भास कसा निर्माण होतो, 

• दृष्टा आणि दृश्य हे कसे एक आहेत observer is observed हे व्यवस्थित समजले !!!

कसलीही तळमळ नाही, अट्टाहास नाही, प्रयत्न नाही, साधना नाही, अभ्यास नाही तरीही अर्ध्या तासाच्या चर्चेत त्यांना ते समजले यावर माझा अजूनही विश्वास बसत नाही.

माझी चर्चा त्यावेळी रेकॉर्ड केलेली नव्हती परंतु जे आठवत आहे ते मी लिहून काढले आहे.

इतर विषया वर चर्चा चालू असताना मी मुद्दामून अध्यात्मिक विषय काढला आणि त्यांना त्याची पूर्वकल्पना दिली की मी तुम्हाला आता जे काही सांगत आहे ते फक्त मला तुम्हाला कळतय काय त्याची खातरजमा करावयाचे आहे. मी जे काही सांगत आहे ते त्यांनी शांतपणे ऐकून घ्यावे व नंतर त्यांना जे काही समजले ते त्यांनी मला सांगावे असे आमचे ठरले.

त्यांना मी प्रथम अनुभव म्हणजे काय याची उकल करून सांगितली. अनुभव म्हणजे एखादी घटना घडत असताना त्याची जाणीव प्रथम शरीरास म्हणजे शरीर इंद्रियास होत असते. डोळे, कान, नाक, त्वचा इत्यादींना अनुभव पहिला स्पर्श करत असतो. शरीर इंद्रियांना अनुभव प्राप्त झाल्यानंतर तो अनुभव मेंदूकडे पाठविला जातो, मेंदूमध्ये त्या अनुभवाची नोंद केली जाते, पूर्व अनुभवाशी त्याची पडताळणी केली जाते, त्यावरून नवीन अनुभव काय आहे याचा प्रतिसाद मेंदूमध्ये निर्माण केला जातो. ही सर्व प्रक्रिया म्हणजे अनुभव होय. ही संपूर्ण प्रक्रिया पूर्ण होण्यास काही काळ जात असतो. या कालावधीचा सुरुवात आणि शेवट याच्यामध्ये जो काळ जातो त्याला आपण अंतर म्हणतो. आपला मेंदू अतिशय जलद गतीने अनुभवाच्या सर्व क्रिया पार पाडत असतो त्यामुळे आपणास काळ, अंतर आणि मी च्या भासाचा पत्ता लागत नाही. अनुभवाची जेव्हा सुरुवात होते त्यावेळी तो अनुभव शरीर इंद्रिये या पासून सुरु होतो नंतर तो मेंदूमध्ये पाठवला जातो. मेंदूमधील स्मृती मधून तो अनुभव काय आहे हे सांगितले जाते नंतर त्या अनुभवाचे ज्ञान प्राप्त होते. तोपर्यंत तो अनुभव अज्ञात असतो. 

उदाहरणार्थ आपण प्रत्यक्षात जेव्हा एखादे झाड पाहत असतो त्यावेळी डोळ्यांना ते झाड दिसते, डोळे ती माहिती मेंदूकडे पाठवतात, मेंदूमध्ये ती माहिती साठविली जाते, मेंदूमध्ये पूर्व अनुभवावरून ते झाड आहे याची जाणीव निर्माण होते.

मेंदूमध्ये अनुभवाची प्रतिक्रिया, प्रतिसाद निर्माण होताच तिथे मी चा भास निर्माण होतो, जो मी ते झाड पाहिले असा कर्त्याचा भास निर्माण करतो. 

दृष्टा आणि दृश्य हे एक कसे?

कोणत्याही अनुभवांमध्ये द्वैत उघडपणे दिसत असते. द्वैत अनुभवा मध्ये दोघे असतात एक दृश्य आणि ते दृश्य पाहणारा द्रष्टा. आपणा सर्वांच्या या नेहमीच्या सराईत अनुभवामुळे आपणास दृश्य आणि द्रष्टा हे एकच आहेत हे समजू शकत नाही. 

अनुभवाची प्रक्रिया जर नीट समजली असेल तर दृश्य आणि द्रष्टा हे एकच आहेत हे समजू शकते. प्रथम आपण दृश्य म्हणजे नेमके काय याचा सखोल अभ्यास करू या.

जेव्हा आपण एखादी घटना पाहत असतो तेव्हा त्याचे दृश्य मेंदूमध्ये स्मृतीमध्ये साठवले गेल्यानंतर आपणास ते दिसू लागते. म्हणजे आपणास जे दिसते ते मेंदूमधील स्मृती मधील आपण त्या दृष्याची साठवलेली प्रतिमा पाहात असतो, प्रत्यक्ष दृश्य नव्हे. याचा अर्थ आपण ज्याला प्रत्यक्ष दृश्य म्हणतो ते आपल्या मेंदूमधील स्मृती असते जी काही क्षणापूर्वी म्हणजे भूतकाळामध्ये घडून गेलेली घटना असते. 

दृश्य म्हणजे मेंदूमधील स्मृति हे समजले असेल तर आता आपण द्रष्टा म्हणजे काय ते पाहू या. अनुभव म्हणजे काय हे पाहताना आपण पाहिले होते की मेंदूमधील स्मृतींचा प्रतिसाद निर्माण होताना मी चा भास निर्माण होतो ज्याला आपण कर्ता असे समजत असतो तोच द्रष्टा आहे. म्हणजे द्रष्टा सुद्धा मेंदूमधील स्मृतींचा प्रतिसाद आहे. 

मेंदूमधील स्मृतींचा जो प्रतिसाद असतो त्यालाच आपण विचार समजतो आणि या विचारांची न संपणारी जी साखळी असते त्याला आपण मन असे समजतो. 

दृश्य म्हणजे मेंदूच्या स्मृतींचा प्रतिसाद होय तसेच द्रष्टा म्हणजे सुद्धा मेंदूच्या स्मृतींचा प्रतिसाद होय आणि दोन्ही सुद्धा विचार आहेत. म्हणजेच द्रष्टा आणि दृश्य म्हणजे वेगवेगळे नसून एक विचार मात्र आहेत. दोन्ही भूतकाळ आहेत. 

आपण आत्तापर्यंत अनुभव म्हणजे काय, त्यातून मी चा भास कसा निर्माण होतो आणि दृश्य आणि दृष्टा हे कसे एक आहेत हे पाहिले. हे इतके सोपे आहे आणि ते जर आपणास समजले तर आपणास ते खरेच वाटणार नाही. नसेल समजले तर परत परत वाचा. थोडेसे जरी लक्षात आले तरी त्या आधारे कृष्णमूर्ती समजू लागतील, पांढरे साहेब समजू लागतील, संत समजू लागतील.