Observer is observed

Observer is observed हे कृष्णमूर्ती यांचे क्रांतिकारक उद्गार आहेत. त्यांच्या या उद्गाराचा खरोखर अर्थ समजला तर अध्यात्म समजणे खूप सहज होऊन जाते. याचा प्राथमिक अर्थ द्रष्टा हाच दृश्य आहे असा होतो. परंतु नेमका दृष्टा-दृष्य हे समजत नाही. आणि इथेच बहुतेकांचा गोंधळ उडत असतो. 

दृष्टा म्हणजे अनुभव करणारा कर्ता होय आणि दृश्य म्हणजे आपण जे अनुभव करतो ते कर्म होय. अनुभव करणारा मी व अनुभवात येणारे कर्म, कार्य वगैरे. अनुभवा मध्ये अनुभव व अनुभव करणारा असे द्वैताचा भास होत असतो. 

अनुभव हा शारीरिक नसून तो मानसिक विचार प्रक्रियेचा भाग आहे. मानसिक स्वभावाच्या अनुभवा मध्ये आपले विचार हे दुभागले जातात. विचारच मानसिक कर्ता व विचारच मानसिक कर्म या पद्धतीने वेगवेगळे भासविले जातात. यातील कर्ता हा मी म्हणजे आपण आहे असा भास निर्माण होतो आणि कर्म म्हणजे अनुभव हे दृश्य आहे असा भास निर्माण होत असतो. कर्ता मी हा विचार, विचारच असलेल्या कर्मापासून स्वतःस वेगळा समजू लागतो आणि द्वैत निर्माण होते. 

शरीरास भूक लागणे हे नैसर्गिक व एक शारीरिक गरज आहे.  परंतु मला चांगले व पोटभर खायला हवे ही आपली मानसिक ईच्छा असते. 

या उदाहरणात शरीर हे दृष्टा नसून भुकेचा विचार करणारे मन हे दृष्टा आहे. मिळेल ते अन्न शरीर खाते हे नैसर्गिक आहे. 

मला जेवण भेटले, ते चांगले होते किंवा वाईट होते, कमी होते किंवा अधिक होते, माझी भूक भागली अथवा मी अजूनही उपाशी आहे हे सर्व विचार म्हणजे अनुभव होत आणि त्यालाच दृश्य असे समजण्यात येते.

भूक लागणे, अन्न मिळवणे, अन्न खाणे, अन्न पचविणे या सर्व नैसर्गिक शारीरिक क्रिया आहेत, त्यांचा द्रष्टा किंवा दृश्य या विधानाशी संबंध नाही.

प्रथम आपल्या दिवसभरातील नैसर्गिक, शारीरिक क्रिया कोणत्या आहेत व मानसिक क्रिया कोणत्या आहेत याचे पृथक्करण करता यायला हवे त्यालाच कृष्णमूर्ती Choiceless awareness ध्यान असे म्हणतात. असे ध्यान ही ठराविक वेळेची साधना न होता आपला नित्य दिनक्रम बनला जातो. नैसर्गिक व मानसिक क्रियांच्या पृथक्करण करण्याच्या समजेतून सत्य काय आहे व असत्य काय आहे याची स्वतःस उकल होवू शकते. स्वतःच्या अनुभवातून ही उकल शक्य असते तिथे बाह्य मार्गदर्शन, मदत उपयोगी पडू शकत नाही. सत्य इतके साधे, विना सायास आणि सोपे आहे परंतु अती काल्पनिक भोंदूगिरी मुळे आपला विश्वास बसू शकत नाही. 

दृष्टा व दृश्य एकच आहेत हे लक्षात आल्यानंतर आपल्या दैनंदिन जीवनात सहजता येते. मला एखादी गोष्ट अयोग्य आहे हे पटल्या नंतर मी ती कदापिही करणार नाही. कदाचित आपणास दृष्टा व दृश्य एकच आहेत हे तत्त्वज्ञान माहीत नसेल, आपणास ती अध्यात्मिक संकल्पना माहिती नसेल परंतु आपले आचरण तसे असेल तरीही तो जीव मुक्त आहे. एखाद्याला अभ्यासाने सत्य काय आहे हे समजले असेल किंवा एखाद्याचा अभ्यास नसेल परंतु त्याचे आचरण सत्यवादी चे असेल तरी दोघेही सत्यवादी आहेत. अभ्यासाने ज्याला समजले व इतरांना जो समजावून देवू शकत असेल त्याला आपण ज्ञानी म्हणू शकतो आणि ज्यांना समजले नाही परंतु आचरणात आले आहे त्यांना आपण सात्विक भक्त म्हणत असतो.